3.1. Arastedarên Cî, Lez, û Gurre

3.2. Di Du Dorî de Livîna bi Gurreya Ragirtî

3.3. Livîna Hêmanên Avêtî

3.4. Livîna Çemereyî ya Hevyek

Ji bo xwendina vê beşê ji kerema xwe pêl livir bikin.

Ferhengok:

Kurdî – English -Türkçe
Berr Nîvekî - Centripetal - Merkezcil
Berr Tîreyî - Radial - Radyal
Birrîniya Hevtayî - Parabolic - Parabolik
Demek - Period - Periyot
Hevhesû - Parallel - Paralel
Hevyek - Uniform - Düzgün
Lere - Frequency - Frekans
Sînordar kirin - Limiting - Limitini almak
Zivirîn – Rotating - Donuş

Ji pirtûka Galileo Two New Sciences

Ji bo nivîsara bi ingîlizî pêl livir bikin.

Ji bo xwendina vê beşê, jê kerema xwe pêl livir bikin.
Ferhengok

Kurdî – English -Türkçe
Arastedar - Vector - Vektor
Arastedarên Yeke - Unit Vectors - Birim vektorleri
Berre - Direction - Yon
Cî guherîn - Displacement - Yer Degiştirme
Erênî - Positive - Positif
Goşe - Angle - Açi
Hevpayeya Xêza Cemserî – Plane Polar Coordinates - Kutupsal Kordinatlar
Jimarî - Scalar - Skalar, sayisal
Nerênî - Negative - Negatif
Nîgar - Figure – Şekil
Perçeyên Binyatî - Components - Bileşenler
Pergala Hevpaye - Coordinate System - Kordinat Sistemi
Pevguherîn - Associative - Birleşme

Lêkolîna tevgera hêmanan û tiştên bi vê re têkildar, mîna hêz û wize, beşa destkar (mekanîk) ava dike. Du beşên destkar wekî livînzanî û hêzên livîn hene. Livînzanî, zanîn û lêkolîna tevgera hêmanan e û beşa hêzên livîn (dynamics) jî hêzan û sedema livînê lêkolîn dike.

Livîna Wergêranî

Tevgera hêmanê ya rasterast, bê zivirîn, livîna wergêranî ye.

Xala Jêder

Pîvana cih, dûrahî an jî lez û hwd. divê bi gorê xalakekî jêder be. Bê xala jêder, pîvîn nabe. Di fizîkê de ji bo diyarkirina xala jêder, tewereyên hevpaye tên xêzkirin. Jêder sifir e û xêzên x û y hev stûnî dibirrin.

1.2. Lez û Leza Kêmzêde

Di livînê de tişta pir tê dîtin lez û zûyahî ye.
Zûyahî, dûrahiya hêmanê ya çûyî di demekê tê zanîn de ye. Berrê tevgerê ne girîng e. Heke erebek di 3 saetan de 240 km. rê biçe, em dikarin bibijên ku zûyahiya vê kêmzêde 80 km/h e.

zûyahiya kêmzêde = (dûrahiyê çûyî) / (demê derbasbûyî)

Di zimanê tê bikaranîn de cudahî navbera zûyahî û lezê de tuneye. Lê di fizîkê de zûyahî tenê hejmarekê erênî û bi yeke ye. Lê lez girîngî dide mezinahiya nirxê û berre ya hêmanê. Di leza kêmzêde de şuna dûrahiya çûyî, cih guharîn girîng e.

Leza Kêmzêde = (cih guharîn) / (demê derbasbûyî)

Leza Kêmzêde = (cihê dawî - cihê pêşî) / (demê derbasbûyî)

Heke berrê livînê him ji bo zûyahî him jî bo lezê eynî be, nirxa wan jî kêmzêde wekhev dibe.
Mînak: Mirovek di 70 çirkeyan de 70 m. berrê rojava de bimeşe û paşê 30 m jî berrê rojhilat de bimeşe,

Zûyahiya kêmzêde = (70 + 30)m/70s = 1,4 m/s e.

Lê Leza Kêmzêde = 40m/70s = 0,57 m/s e.

Di dîtina leza kêmzêde de, cih guherîn girîng e. Lewre, mirov tenê 40m dûrê cihê destpêkê ketiye, cih guherîn 40 m ye.

_
v = (x2 - x1) / Δt

1.2.1. Leza di cî de:
Leza hêmanê ya di cî de, sînordar kirina lezê ye. Ev jî dibe,

v = dx/dt

Mînak:Cihê pirtikekî gorê demê wekî x = -4t + 2t² diguhere.
a) Di demê t = 2s de leza pirtikê çiye?
b) Pirtik navbera t = 1s û t =3s de çiqas cî guheriye?
Bersîva a):Lewre lez guhêrbar e û em dizanin ku leza di cî de

v = dx/dt ye û ji vê pênasê em dikarin lezê wiha binivîsin; v = -4 + 4t, ji bo demê;

t = 2s, v = -4 + 4.2 => v = 4 m/s

Bersîva b): Ji bo dîtina cî guherîna navbera 1 û 3 çirkeyan de,

Δx = x2 – x1 = (-4.3 + 2.3²) – (-4.1 + 2.1²) = 8m

1.3. Gurre
Gurre, di demekê de guharîna leza hêmanekê ye.

pênas: a = (v-u)/t ; u leza pişiyê ye û v jî leza domahiyê ye. Yeke ya gurre m/s² ye.

Hêmanek, heke lez an jî bereka vê ya livînê biguhere digurre.

Dabeşkirina guharîna lezê bi demê derbasbûyî re, gurreya kêmzêde dide.

Gurreya kêmzêde = (Guherîna lezê) / (demê derbasbûyî)

_
a= (v2 - v1) / (t2 - t1) = Δv / Δt

Mînak:Tirîmbolek, di riyekî rast de ji sekiniyê heta 75 km/h lezê di 5 çirkeyan de digurre. Nirxa gurreya kêmzêde çiye?
Bersîv:Lewre tirîmbol ji sekiniyê destpê livînê kirî ye, leza pêşî dibe sifir.

_
a = (75 km/h - 0 km/h) / 5s = 15 km/hs = 4,2 m/s²

1.3.1. Gurreya dî Cî de
Di demekê de sînordar kirina gurreya hêmanê ye.

a=lim┬(∆t→0)⁡〖∆v/∆t〗= dv/dt

a= dv/dt=d/dt (dx/dt)=d²x/dt²

1.3.2. Livîna Bi Gurreya Ragirtî (Neguherbar)
Di vê livîna xêza rasterast de nirxa gurre naguhere. Di livîna bi gurreya ragirtî de nirxa gurre ya di cî de wekhevê nirxa leza kêmzêde ye.

a = ragirtî

x(t=0)=x_0, v ̅ = (x-x_0)/t => x = x_0 + v ̅t (wh. 1.1)

v(t=0)=v_0, a ̅= (v-v_0)/t => v= v_0+ at (wh. 2)

Ji berk u gurre ragirtî ye, em dikarin bibijên; v ̅= (v_0+v)/2 û ji vê jî,

x = x_0 + v ̅t = x_0+( (v_0+v)/2 )t= x_0 +( (v_0+v_0+at)/2 )t

=>x= x_0+ v_0 t+1/2 at^2 (a ragirtî) wh.3)

Di wh. 1 de, heke em şuna t, t = (v- v_0)/a binivîsin, em dikarin lezê ji cih guherînê bibînin.

x=x_0+( (v_0+v)/2 )( (v- v_0)/a )=x_0+ (v^2+ 〖v_0〗^2)/2a
v^2= 〖v_0〗^2+ 2a(x- x_0) (a, ragirtî) (wh.4)
1.4. Hêmanên Dikevin
Ji bo livîna bi gurreya ragirtî mînaka pir tê zanîn, hêmanên dikevin rûyê erdê ye. Di nêrînekî de gurre diyar nake. Heta Galileo jî bawer dikirin ku hêmanên giran ji hêmanên siviktir zûtir dikevin. Galileo da dîtin ku cihê bergiriya hewa an jî tiştên din tuneyî hemû hêman bi eynî gurreya ragirtî dikevin.
Dîtineya Galielo: Di gerdûnê de cihê bê bergirtiya hewa hemû hêman bi eynî gurreya ragirtî dikevin.
Ev gurre, “gurreya ji kêşanê” tê gotin û nîşaneya vê g ye û nirxa vê jî kêmzêde 9,80 m/s^2 ye.

Mînak: Kevirek ji 7m bilindahiyê tê berdan. Piştî 1.0, 2.0 û 3.0 çirkeyan, bilindahiya kevirê çiye? (Bergirtiya hewa nîn e)
Bersîv: gurre a = g = 9.8 m/s^2 ye û y, berjêr e.

y_1= y_0+ v_0 t+1/2 at^2 û y_0=0,v_0=0,a=g

t = 1.0s => y_1= 1/2 gt^2= 1/2(9.8m/s^2 〖)(1.0s)〗^2 =4.90m

t = 2.0s => y_(2 )= 19,6 m

t = 3.0s => y_3 = 44,1m

Mînak: Mirovek, kevirekê ji bilindahiya H berdide;

Bidin nîşan ku leza kevirê ya wextê gihîşt erdê √2gH e.

Wextê leza kevirê bigihîje 50km/h ê, bilindahiya vê çiye? (Bergirtiya hewa nîn e û y berjêr e)

Bersîv: a) y_0=0,y_1=H,v_0=0,a=g û y_1= 1/2 gt^2 (wh.1a) ,

v= v_0+ at => v=gt=>t= v/g , heke em nirxa t di wh.1a de binivîsin;

H= 1/2 g v^2/g^2 =>v= √2gH

H_50= v^2/2g,û v=50,0 km/h=13,9 m/s=> H_50=((〖13,9)〗^2)/(2.9,8 )=9,8m

Ji bo xuyakirina rindtir, hûn dikarn pêl livir bikin û bi cureya pdf binêrin.
Ferhengok:

Kurdî - English -Türkçe
Bergirtî - Resistance - Direnç
Bergirtiya hewa - Air resistance - Hava direnci
Dorî - Dimension - Boyut
Hêman - Object, Body - Obje, cisim
Gurre - Acceleration - Ivme
Lez - Velocity - Hiz
Leza di cî de - Instantaneous velocity -Anlik hiz
Livîn - Motion - Hareket
Livîna wergêranî - Translational motion
Ragirtî - Constant - Sabit
Xala Jêder - Reference point - Referans noktasi
Zûyahî - Speed - Sürat

]]>